Vooraleer we dieper ingaan op de gevolgen van de brexit, even een korte briefing van de geschiedenis: wat verdwijnt er voor de Britten nu ze de EU hebben verlaten? Waarvoor staat Europa?

Europa: zoektocht naar vrijheden

Na de Tweede Wereldoorlog ontstaan er samenwerkingen tussen lidstaten. Met het Verdrag van Rome in 1957 wordt de Europese Economische Gemeenschap opgericht (tussen België, Nederland, Luxemburg, Frankrijk, West-Duitsland en Italië). Dit Verdrag laat werknemers en dienstverleners toe om zich vrij te bewegen op het grondgebied van één van deze lidstaten om daar te werken. 

In 1973 wordt de EEG omgevormd tot de Europese Gemeenschap (EG) en treedt het Verenigd Koninkrijk toe (samen met Denemarken en Ierland). In de loop van de tijd wordt de EG omgevormd naar de EU en treden tal van lidstaten toe. Op dit moment bestaat de EU uit 27 lidstaten.

Deze lidstaten maken onder andere gezamenlijke afspraken over hoe werknemers en dienstverleners in andere lidstaten kunnen werken en verblijven. Bestaande belemmeringen worden zoveel mogelijk ingeperkt om aan EU-burgers zoveel mogelijk vrijheid te laten waar ze willen wonen of werken. Binnen de Europese Unie gelden de volgende vrijheden :

  • Vrij verkeer en verblijf van personen (artikel 45 en 49 VWEU)

Werknemers van lidstaten binnen de EU hebben toegang tot de arbeidsmarkt van andere lidstaten van de EU en moeten tegen dezelfde voorwaarden kunnen werken als de inwoners van die lidstaat. EU-burgers (en hun familieleden) mogen ook vrij reizen binnen het grondgebied van de EU.

EU-burgers hebben het recht om 3 maanden op het grondgebied van een andere lidstaat te verblijven met enkel een paspoort of ID. Indien zij meer dan 3 maanden op het grondgebied van een andere lidstaat verblijven moeten zij zich meestal registreren in het gastland en over voldoende bestaansmiddelen beschikken zodat zij niet afhankelijk worden van het gastland.

  • Vrij verkeer van diensten (artikel 56 VWEU)

Een werkgever of een zelfstandige moet op gelijke voet kunnen deelnemen aan het economisch verkeer van een lidstaat. In 2006 werd de Dienstenrichtlijn ingevoerd die een rechtskader biedt om dit recht uit te oefenen.

  • Vrij verkeer van goederen (artikel 34 VWEU)

Er gelden geen douaneverplichtingen binnen de lidstaten van de Europese Unie. Zij hanteren een gemeenschappelijk buitentarief aan de buitengrenzen voor goederen die binnen de interne markt van de Europese Unie worden ingevoerd.

  • Vrij verkeer van kapitaal (artikel 63 VWEU)

Beperkingen op het verkeer van kapitaal tussen lidstaten moeten worden vermeden.

Schengenakkoorden

In 1985 komen 5 lidstaten (België, Nederland, Luxemburg, Duitsland en Frankrijk) tot het Schengenakkoord. Dit akkoord werd ten uitvoer gelegd in 1995 en omvat vandaag de dag volgende principes:

  • Ontstaan van een EU-burgerschap. Een EU-burger moet enkel een ID of een paspoort tonen om toelating te krijgen tot het grondgebied van een lidstaat van de Europese Unie.
  • Afschaffing van controle van personen aan de grenzen. Inwoners van de Schengenlanden moeten zich vrij kunnen bewegen binnen het territorium van deze landen. Landen binnen de Schengencode mogen tijdelijk opnieuw controles invoeren aan de binnengrenzen in geval van ernstige bedreiging van de openbare orde of nationale veiligheid van een land. 
  • Een gemeenschappelijk visumbeleid wordt ingevoerd in het Schengengebied voor personen van buiten Schengen die zich tijdelijk (kort verblijf) op het Schengengebied willen begeven. Eén visum voor het hele Schengengebied: visum type C.
  • Oprichting van een Schengen-Informatiesysteem waarin gegevens van criminelen of personen die een gevaar vormen voor de openbare orde worden opgenomen. Politiekorpsen ondersteunen elkaar bij het opsporen en voorkomen van misdrijven.

In de loop van de tijd werd het Schengengebied uitgebreid tot de volgende landen:
•    België
•    Duitsland 
•    Frankrijk 
•    Luxemburg 
•    Nederland 
•    Portugal 
•    Spanje
•    Italië
•    Oostenrijk 
•    Griekenland  
•    Denemarken 
•    Finland
•    Zweden 
•    Noorwegen 
•    IJsland
•    Estland 
•    Letland 
•    Litouwen 
•    Slowakije 
•    Hongarije 
•    Polen 
•    Tsjechië 
•    Slovenië 
•    Malta 
•    Zwitserland 
•    Liechtenstein

Een aantal landen van de Europese Unie behoren niet tot de Schengen: Bulgarije, Cyprus, Kroatië en Roemenië. De onderdanen van deze landen kunnen zich wel beroepen op de vrijheden van de Europese Unie (zie boven). 

Een aantal landen van buiten de EU behoren wel tot Schengen: Zwitserland, Noorwegen, Ijsland, Liechtenstein. Hoewel de onderdanen van deze landen geen Unieburgers zijn kunnen zij zich vrij verplaatsen binnen het grondgebied van de Schengenlanden.

Speciale status: het VK

Een speciale status werd toegewezen aan 2 lidstaten: het Verenigd Koninkrijk en Ierland. Zij hadden binnen de EU de keuze om bepaalde zaken die binnen de EU beslist werden al dan van toepassing te verklaren (opt-in of opt-out).

In verband met het Schengenakkoord werkten zij enkel samen in het kader van justitiële en politiële samenwerking in strafzaken (gebruik makende van hun opt-in recht). Het VK nam dus niet deel aan het in achterwege laten van controles aan de grenzen of het visumbeleid. Concreet had dit als gevolg dat als je naar het VK wou reizen, je voorheen ook een paspoortcontrole moest doorstaan. De controles waren in de praktijk echter zeer laks waardoor je dit niet aanvoelde. Het VK maakte ook geen gebruik van het Schengenvisum. Zij hadden hiervoor een eigen visumbeleid. Derdelanders (landen die geen deel uitmaken van de EU) moeten een eigen visumprocedure in het VK doorlopen. 

Aangezien het VK wel tot de EU behoorde maar niet tot het Schengengebied, konden Britten zich beroepen op de vrijheden van de Europese Unie en hadden EU-burgers ook gemakkelijk toegang tot het grondgebied van het VK omwille van het vrij verkeer van personen.

Dit leidde in de praktijk tot spanningen. Onder andere omwille van de instroom van nieuwkomers en de terroristische aanslagen van de voorbije jaren, wenst het VK meer controle uit te oefenen op wie tot haar grondgebied toegang heeft.