Welke rechten hebben de houders van auteurs- en naburige rechten? 

Vermogensrechten 

Je hebt een toelating nodig om het materiaal op eender welke manier te reproduceren of publiek mee te delen.  

Ook wanneer je het beschermde materiaal niet volledig reproduceert of  publiek meedeelt. Wat het auteursrecht betreft, is toestemming nodig zodra je een origineel element (een originele zin, een originele opeenvolging van noten, …) uit het werk gebruikt. Wat de naburige rechten betreft, heeft originaliteit geen belang: als het deel dat je overneemt herkenbaar is, heb je toestemming nodig. 

Je hebt ook toelating nodig om het materiaal (kunstwerken of muziekpartituren bijvoorbeeld) te verhuren of openbaar uit te lenen.  

De toestemming van de auteurs (maar niet van de houders van naburige rechten) is ook nodig om hun werk te bewerken (bijvoorbeeld een boek verfilmen of omgekeerd) of te vertalen. 

Omroepen hebben beperktere rechten. Hun toestemming is enkel nodig om hun uitzendingen: 

  • rechtstreeks of later uit te zenden of door te sturen via de kabel 
  • geheel of gedeeltelijk te reproduceren 
  • publiek mee te delen tegen betaling van inkomgeld 
  • te verspreiden via internet. 

Morele rechten 

Auteurs en artiesten (acteurs, muzikanten, dansers, circusartiesten, …) hebben ook morele rechten.  

Auteurs beslissen wanneer hun werk af is en verspreid mag worden, ze mogen eisen (of verbieden) dat hun naam vermeld wordt en ze kunnen zich verzetten tegen wijzigingen aan hun werk. 

De morele rechten van artiesten zijn beperkter: ze kunnen slechts eisen (of verbieden) dat hun naam vermeld wordt “overeenkomstig de eerlijke beroepsgebruiken”, en ze kunnen zich enkel verzetten tegen misvormingen, verminkingen en wijzigingen van hun prestaties die hun eer of reputatie kunnen schaden. 

De andere eigenaars van naburige rechten (producenten van muziekopnames en van audiovisuele werken en omroepen) hebben geen morele rechten. 

Hier vind je meer uitleg over de rechten van auteurs en van uitvoerende kunstenaars

Uitzonderingen

Er zijn heel wat uitzonderingen op de auteurs- en naburige rechten, die je terugvindt in de artikels XI. 189 en volgende van het Wetboek economisch recht wat het auteursrecht betreft, en in de artikels XI.217 en volgende wat de naburige rechten betreft.

Voor de toepassing en interpretatie van deze uitzonderingen, moet je voor ogen houden dat het gebruik dat je van het beschermde materiaal wil maken geen afbreuk mag doen aan de normale exploitatie van dat materiaal en dat het de belangen van de rechthebbenden niet onredelijk mag schaden. 

De voornaamste uitzonderingen

Citaatrecht 

Je mag (uit) een werk/prestatie/opname/uitzending citeren, om redenen van kritiek, polemiek of recensie en in het kader van onderwijs of wetenschappelijke werken. Je moet daarbij de eerlijke beroepsgebruiken in acht nemen en het citaat moet gerechtvaardigd zijn door het beoogde doel. Je moet de bron en de naam van de auteur vermelden. 
 
Het kan bijvoorbeeld gaan over boekbesprekingen in kranten of het gebruik van teksten, beelden of geluidsfragmenten in documentaires. 
 
Het citaatrecht geldt voor alle soorten werk, ook voor beeldende kunst. In dat geval zal meestal het volledige werk overgenomen worden. 

Het citaat mag niet langer zijn dan nodig, en het mag ook net zo lang zijn als nodig, om het beoogde doel te bereiken, bijvoorbeeld om te illustreren wat je wil uitleggen. 

Wanneer er geen sprake is van kritiek, recensie enz., is het citaatrecht niet van toepassing, hoe kort het fragment ook is. Wanneer het fragment op zich origineel is, moet je het auteursrecht regelen. En wanneer het fragment herkenbaar is, moet je de naburige rechten regelen (ongeacht of het origineel is).  

Op 29 juli 2019 deed het Europees Hof van Justitie een uitspraak in een zaak over het gebruik in een muziekopname van een doorlopende herhaling van een sample van 2 seconden uit Metall auf metall van Kraftwerk. Meer informatie daarover vind je hier (link naar https://www.cultuurloket.be/inspiratie/muziek-samplen).  

Actualiteitsverslaggeving 

Je mag korte fragmenten van werken/prestaties/opnames/uitzendingen gebruiken voor actualiteitsverslaggeving. Werken van beeldende kunst mag je volledig gebruiken. Je moet de bron en de naam van de auteur vermelden. 
 
Het kan bijvoorbeeld gaan over een reportage over een optreden, de opening van een tentoonstelling, de toekenning van een prijs aan een schrijver, … 

Het spreekt vanzelf dat de uitzondering geldt voor de werken die het onderwerp zijn van de verslaggeving (de muziek, de tentoongestelde werken, de teksten van de schrijver, …), niet voor de reportage van de journalist die verslag uitbrengt. 

Kosteloze uitvoering in de familiekring 
 
Je hebt geen toelating nodig voor de kosteloze uitvoering van werken/prestaties/opnames/uitzendingen in de familiekring. Meer informatie over deze uitzondering vind je hier (link naar het  
publiek mededelingsrecht in Creatie beschermen: Welke rechten bezit een auteur: het publiek mededelingsrecht). 

toevallige reproductie en publieke mededeling van een werk dat zich op een publiek toegankelijke plaats bevindt 

Je filmt bijvoorbeeld een scene op een plein en daarbij komen beschermde gebouwen of monumenten in beeld. Niet omdat je die per se wil filmen, maar omdat die daar nu eenmaal staan. 

Wanneer je het beschermd werk niet toevallig maar doelbewust filmt, heb je dus wél toestemming nodig. 

Vrijheid van panorama 

De vrijheid van panorama laat je toe gebouwen en werken van beeldende kunst, die zich permanent op openbare plaatsen bevinden, te reproduceren en publiek mee te delen, wanneer dat geen afbreuk doet aan de normale exploitatie van die werken en geen onredelijke schade berokkent aan de auteurs.  
 
Het kan bijvoorbeeld gaan over een foto van het MAS in een pagina over Antwerpen op Wikipedia.  

Als je een kalender verkoopt met foto’s van het MAS, zul je je niet op deze uitzondering kunnen beroepen, omdat dat “afbreuk doet aan de normale exploitatie” van de rechten op het MAS. 

Parodie 

Je mag werken/prestaties/opnames/uitzendingen parodiëren (bewerken met humoristische bedoelingen).  
 
Een klassiek voorbeeld is de Frans-Belgische animatiefilm Tarzoon, la honte de la jungle, van Picha. De stichting die de rechten van Edgar Rice Burroughs, de schrijver van de Tarzan-boeken, beheert, had de producent gedagvaard, omdat die geen toelating gevraagd had om de film te maken. Maar de (Franse) rechtbank oordeelde dat het om een parodie ging en dat de producent bijgevolg geen toelating nodig had.  
 
Het recht op parodie kan eventueel in conflict komen met het moreel recht op integriteit (link naar het integriteitsrecht in Creatie beschermen: Welke rechten bezit een auteur), wanneer er bijvoorbeeld sprake is van een discriminerende of pornografische context. 

Privé- of thuiskopie 
 
Je mag werken/prestaties/opnames/uitzendingen kopiëren voor privégebruik, zonder commercieel oogmerk. Het kan gaan over films, muziek, teksten, werken van beeldende kunst enz. Bladmuziek is echter uitgesloten. Je mag de werken volledig kopiëren en om het even hoe (op papier, digitaal enz.). De uitzondering geldt enkel voor natuurlijke personen, niet voor vennootschappen of verenigingen.  

Volgens rechtspraak van het Europees hof van justitie moet de bron geoorloofd zijn. Het kopiëren van materiaal dat illegaal geüpload is op het internet valt niet onder de uitzondering. 

Kopies voor intern professioneel gebruik 
 
Je mag korte fragmenten van werken/prestaties/opnames/uitzendingen die op papier  of soortgelijke dragers vastgelegd zijn kopiëren op papier of op soortgelijke dragers, voor intern professioneel gebruik. Je mag enkel korte fragmenten kopiëren en bijvoorbeeld geen volledige boeken. Artikels en werken van grafische en beeldende kunst (tekeningen en foto’s bijvoorbeeld) mag je volledig kopiëren. Bladmuziek is echter uitgesloten.  

Kopies ter illustratie bij onderwijs of voor wetenschappelijk onderzoek 
 
Onderwijs- en onderzoeksinstellingen mogen werken/prestaties/opnames/uitzendingen kopiëren ter illustratie bij onderwijs of voor wetenschappelijk onderzoek, wanneer ze dat doen zonder winstoogmerk. Het speelt geen rol of ze door de overheid erkend zijn of niet. Het kan gaan over films, muziek, teksten, werken van beeldende kunst enz. Bladmuziek is echter uitgesloten. De werken mogen volledig gekopieerd worden. Hoe dat gebeurt (op papier, digitaal enz.) heeft geen belang. 

Publieke mededeling ter illustratie bij onderwijs of voor wetenschappelijk onderzoek 
 
Erkende onderwijs- en onderzoeksinstellingen mogen werken/prestaties/opnames/uitzendingen publiek meedelen ter illustratie bij onderwijs of voor wetenschappelijk onderzoek, wanneer ze dat doen zonder winstoogmerk en in het kader van hun normale activiteiten. 

Deze uitzondering geldt enkel voor erkende instellingen. De bedoeling is om hen toe te laten gebruik te maken van nieuwe informatie- en communicatietechnologieën. De toegang moet beveiligd zijn, bijvoorbeeld met een login en een wachtwoord. 

Uitvoeringen in het kader van onderwijsactiviteiten en publieke examens 

Het kan gaan over filmvertoningen, concerten, toneelvoorstellingen, het kijken naar tv-uitzendingen, het beluisteren van muziek enz. 

Voorwaarde is dat je geen inkom vraagt. Het speelt geen rol of de uitvoeringen binnen of buiten de school plaatsvinden. De uitvoeringen mogen enkel bijgewoond worden door leerlingen en leraren van de school, behalve wat publieke examens betreft, die uiteraard toegankelijk mogen zijn voor het publiek. 

Kinderopvang 
 
Erkende instellingen voor kinderopvang mogen werken/prestaties/opnames/uitzendingen kopiëren en publiek meedelen in het kader van hun pedagogische activiteiten. 

Kopies voor de bewaring van het culturele en wetenschappelijke patrimonium 
 
Bibliotheken, musea en archieven, die geen direct of indirect economisch of commercieel voordeel nastreven, mogen werken/prestaties/opnames/uitzendingen kopiëren met het oog op de bewaring van het culturele en wetenschappelijke patrimonium. De kopies moeten hun eigendom blijven en ze mogen ze niet commercieel gebruiken. 

Niet-commerciële reproductie en publieke mededeling ten behoeve van mensen met een handicap 
 
Het kan bijvoorbeeld gaan over de uitgave van boeken in braille of de ondertiteling van programma’s voor slechthorenden. 

Reproductie en publieke mededeling voor de aankondiging en promotie van openbare tentoonstellingen en openbare verkopen van artistieke werken. 
 
De organisator van een openbare tentoonstelling of openbare verkoop kan bijvoorbeeld affiches verspreiden met de werken in kwestie, of die werken op zijn website zetten, om de tentoonstelling of verkoop aan te kondigen of te promoten. Verkoop van de affiches of catalogi enz. is niet gedekt door de uitzondering. 

Tentoonstelling 
 
De eigenaar van een werk van beeldende kunst heeft het recht om het werk tentoon te stellen. Tenzij in het contract met de kunstenaar staat dat hij het tentoonstellingsrecht behoudt.   

Verweesde werken 
 
Verweesde werken zijn werken waarvan je, ondanks zorgvuldig onderzoek, niet kunt achterhalen wie de rechten bezit of hoe hen te contacteren. 
 
Bibliotheken, onderwijsinstellingen, musea, archieven, instellingen voor cinematografisch- of geluidserfgoed en openbare omroepen, mogen de verweesde werken uit hun verzameling publiek meedelen, digitaliseren, beschikbaar stellen, indexeren, catalogiseren, behouden en restaureren. 
 
Op welk soort werken de uitzondering van toepassing is, wat verstaan wordt onder “zorgvuldig onderzoek”, welke de exploitatievoorwaarden zijn en wat er gebeurt als de rechthebbenden zich manifesteren, is uitgelegd in de artikels XI.245/1 tot 7 van het Wetboek economisch recht. 

Vrije licenties

De eigenaars van auteurs- en naburige rechten kunnen een vrije licentie op hun werk geven. Dat wil zeggen dat iedereen hun werk mag kopiëren en verspreiden, zonder toelating te moeten vragen of rechten te moeten betalen, op voorwaarde van vermelding van hun namen. De meest bekende vrije licentie is Creative Commons.

Er bestaan verschillende soorten Creative Commons-licenties: 

  • CC BY: naamsvermelding, commercieel en niet-commercieel gebruik en bewerkingen toegelaten 
  • CC BY-NC-ND: naamsvermelding, enkel niet-commercieel gebruik, bewerkingen niet toegelaten 
  • CC BY-SA: naamsvermelding, commercieel en niet-commercieel gebruik en bewerkingen toegelaten, gelijk delen (dat wil zeggen dat je verplicht bent om op jouw beurt een vrije licentie te geven op het werk dat je maakt met het materiaal) 
  • en andere combinaties 

Je vindt onder meer materiaal waarvoor een vrije licentie geldt op de site van Creative Commons, Wikipedia (voornamelijk de teksten), Flickr (foto’s), Bandcamp (muziek), Vimeo, Jamendo (muziek), Europeana (verschillende soorten werk) en YouTube. Wat nog niet wil zeggen dat al het materiaal op die sites onder een vrije licentie valt. 

Vooraleer je werk gebruikt, moet je goed de voorwaarden nakijken (commercieel? bewerkingen? gelijk delen?) en of die overeenstemmen met je bedoelingen.  

Let ook op of alle rechthebbenden een vrije licentie gegeven hebben. Misschien heeft bijvoorbeeld de fotograaf een vrije licentie gegeven, maar geldt dat niet voor degenen die rechten hebben op de werken die op de foto’s staan , of voor de afgebeelde personen. Op de site van Creative Commons vind je bijvoorbeeld rechtenvrije foto’s van het Atomium, maar als je verder kijkt zie je dat de licentie enkel gegeven is door de fotograaf en niet door de erven Waterkeyn (de ontwerper) of door Sofam (de auteursvereniging die de rechten op het Atomium beheert).